Nội dung chính
Việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ là bảo tồn ngôn ngữ mà còn là cách chúng ta tôn trọng tư duy và bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại số.
Tại buổi giao lưu gần đây ở Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã mang đến những góc nhìn đầy thú vị về sự vận động của ngôn ngữ. Với hơn 25 năm hiện diện thông qua 14 tựa sách do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành, bộ tác phẩm này không chỉ là tài liệu học thuật mà còn là lời nhắc nhở về vẻ đẹp tiềm ẩn trong từng câu chữ mà chúng ta sử dụng hàng ngày.
Nghịch lý “Lạ mà Quen”: Khi điều hiển nhiên trở nên thú vị
PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả cuốn Tiếng Việt lạ mà quen, đã mở ra một cách tiếp cận đầy gợi mở: Ngôn ngữ vốn dĩ chứa đựng những nghịch lý mà nếu không dừng lại suy ngẫm, chúng ta sẽ dễ dàng bỏ qua. Hãy thử đặt câu hỏi: Tại sao “phải” lại mặc định là đúng, còn “trái” lại là sai? Những từ ngữ chúng ta dùng như một bản năng hằng ngày, khi được soi chiếu dưới góc độ phân tích, bỗng trở nên “lạ” một cách đầy kinh ngạc.
Điều thú vị còn nằm ở cách tiếng Việt mượn hình ảnh để biểu đạt cảm xúc hoặc trạng thái. Chúng ta nói “quá giang” khi đi trên bờ, dùng từ “lặn lội” để chỉ sự vất vả dù không hề ở dưới nước, hay dùng các thuật ngữ về thực phẩm như “mớm bài”, “bội thực kiến thức” để mô tả việc tiếp thu thông tin. Theo PGS.TS Trịnh Sâm, khi những điều “lạ” này được quy về quy luật ngôn ngữ, chúng trở nên “quen”. Ngược lại, khi ta quá quen với chúng đến mức vô thức, một chút chiêm nghiệm sẽ khiến chúng trở nên “lạ”.
Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Đức Dân nhấn mạnh đặc điểm của tiếng Việt là tập trung nhấn mạnh vào vế đứng sau. Do đó, cụm từ “Tiếng Việt lạ mà quen” sẽ xoáy sâu vào sự quen, trong khi “Tiếng Việt quen mà lạ” lại làm nổi bật sự lạ.
Sự vận động của ngôn ngữ trước biến chuyển xã hội
Tiếng Việt là một sinh ngữ, nghĩa là nó luôn sống, vận động và biến đổi theo nhịp thở của xã hội. Việc giới trẻ hiện nay sử dụng các thuật ngữ như “đu trend”, “drama” hay “chill đi” được các chuyên gia nhìn nhận là một hiện tượng bình thường trong giao tiếp không chính thức.
Tuy nhiên, ranh giới giữa sự “sáng tạo” và “lạm dụng” là rất mong manh. PGS.TS Trịnh Sâm cảnh báo về việc phân định vị thế giao tiếp. Một ngôn ngữ thoải mái khi trò chuyện với bạn bè không thể được chấp nhận trong bài thi, văn bản hành chính hay ngoại giao. Sự nhầm lẫn về ngữ cảnh chính là điểm khởi đầu cho việc làm vẩn đục ngôn ngữ.
Nhà báo Dương Thành Truyền đưa ra một ví dụ điển hình về sự tiến hóa: từ “thổi cơm” thời xưa chuyển sang “nấu cơm” và giờ là “cắm cơm”. Thậm chí, giới trẻ sáng tạo ra từ “đăng xuất” (log out) để thay thế cho từ “chết”. Điều này cho thấy ngôn ngữ luôn phát triển, nhưng ông đặc biệt lo ngại về “văn hóa bàn phím”.
Hệ lụy từ thói quen giao tiếp nhanh
Việc ưu tiên tốc độ trên điện thoại và máy tính dẫn đến thói quen nguy hiểm: không viết hoa, bỏ qua dấu câu, sử dụng tiếng Anh tùy tiện và đặc biệt là không đọc lại trước khi gửi. Nhà báo Dương Thành Truyền nhấn mạnh rằng thói quen này đang xâm nhập vào đội ngũ phóng viên, biên tập viên trẻ, tạo ra những bài báo sai trật tự cú pháp, gây ra những cách diễn đạt “cười ra nước mắt” và làm giảm uy tín của truyền thông chính thống.
Giải pháp bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ tiếng lóng hay đóng khung ngôn ngữ trong những quy tắc cũ kỹ. GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định xã hội thay đổi thì ngôn ngữ thay đổi, điều quan trọng là ý thức của người sử dụng.
Theo PGS.TS Trịnh Sâm, việc bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ từ vĩ mô đến vi mô, bao gồm việc xây dựng luật ngôn ngữ, chuẩn hóa chính tả và thuật ngữ. Ông bày tỏ sự đáng tiếc trước thực trạng hiện nay: sự nhầm lẫn giữa “i” và “y”, xu hướng lạm dụng các từ “kêu” nhưng rỗng tuếch như “hệ sinh thái” trong giới học thuật, hay việc gọi sai tên sự vật, hiện tượng. Nguyên tắc cốt lõi của ngôn ngữ phải là: Gọi đúng tên, đúng sự kiện.
Để nâng cao năng lực ngôn ngữ, các chuyên gia kêu gọi sự phối hợp giữa nhà giáo, nhà báo và mỗi cá nhân. Việc tự trau dồi thông qua đọc sách, đặc biệt là những bộ sách phân tích sâu như “Tiếng Việt giàu đẹp”, sẽ giúp chúng ta không chỉ viết đúng mà còn viết hay, biến ngôn ngữ thành công cụ sắc bén để tư duy và giao tiếp.
Lời kết: Ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu trình độ văn hóa của một con người. Khi chúng ta biết trân trọng từng dấu phẩy, biết chọn từ đúng ngữ cảnh, đó cũng là lúc chúng ta đang gìn giữ linh hồn của dân tộc. Bạn có bao giờ tự hỏi, trong những tin nhắn hằng ngày, mình có đang vô tình làm “nghèo’ đi vốn tiếng Việt của chính mình?
