Nội dung chính
Giá sầu riêng lao dốc mạnh ngay đầu chính vụ do tình trạng ách tắc kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O, khiến hàng loạt nhà vườn tại ĐBSCL đối mặt với rủi ro thua lỗ nặng.
Câu chuyện sầu riêng xuất khẩu gặp khó không còn là điều mới, nhưng việc giá giảm sâu ngay khi vừa vào vụ thu hoạch cho thấy những lỗ hổng trong chuỗi cung ứng và kiểm soát chất lượng vẫn chưa được giải quyết triệt để. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), một kịch bản tương tự năm 2025 đang tái diễn, đẩy người nông dân vào thế khó khi đầu ra bị “kẹt cứng”.
Thực trạng “sốc giá” và nỗi lo thua lỗ của nhà vườn
Chỉ trong vòng một tuần, thị trường sầu riêng tại miền Tây chứng kiến một cú rơi tự do về giá. Điển hình như giống sầu riêng Ri6 tại Đồng Tháp, giá bán đã giảm hơn 50%, hiện chỉ còn dao động quanh mức 30.000 đồng/kg. Hệ quả là nhiều kho thu mua đồng loạt đóng cửa, ngừng nhập hàng, khiến áp lực đè nặng lên vai người trồng.
Khi phân tích bài toán kinh tế, chúng ta thấy một thực tế nghiệt ngã: chi phí sản xuất bình quân hiện nay khoảng 35.000 đồng/kg. Để đạt điểm hòa vốn hoặc có lãi nhẹ, giá bán phải chạm mốc 40.000 – 50.000 đồng/kg. Với mức giá 30.000 đồng/kg, mỗi kg sầu riêng Ri6 bán ra, nông dân đang gánh khoản lỗ từ 5.000 đến 10.000 đồng.
Vì sao kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O trở thành “điểm nghẽn” chí tử?
Nguyên nhân trực tiếp khiến giá sầu riêng lao dốc không nằm ở nhu cầu thị trường (vì Trung Quốc vẫn tiêu thụ mạnh), mà nằm ở nút thắt kiểm nghiệm. Hiện nay, cả nước chỉ có 13 cơ sở kiểm nghiệm Cadimi (Cd) và 17 cơ sở kiểm nghiệm Vàng O được phía Trung Quốc phê duyệt. Số lượng quá ít so với quy mô sản xuất khổng lồ vào chính vụ.
Sự ách tắc này trở nên trầm trọng hơn do ba yếu tố chính:
- Tỷ lệ mẫu không đạt tăng cao: Khi nhiều lô hàng bị đánh giá không đạt, các cơ sở phải thực hiện kiểm nghiệm lại nhiều lần, gây quá tải hệ thống và buộc họ phải ngừng nhận mẫu mới.
- Áp lực về độ chính xác: Một số phòng thí nghiệm trong nước bị phía Trung Quốc cảnh báo vì kết quả kiểm tra tại cửa khẩu không khớp với kết quả tại Việt Nam. Để tránh bị thu hồi giấy phép, các đơn vị này buộc phải làm việc “cầm chừng” và thận trọng quá mức, kéo dài thời gian xử lý.
- Rủi ro từ phương thức gom hàng: Việc thương lái gom sầu riêng từ nhiều vườn khác nhau vào cùng một container là một sai lầm về kỹ thuật. Chỉ cần một mẫu ngẫu nhiên không đạt, toàn bộ lô hàng sẽ bị từ chối, gây thiệt hại dây chuyền cho nhiều nhà vườn.
Nhiều nhà vườn đang bán sầu riêng dưới giá thành (Ảnh: Huân Trần). Đáng chú ý, việc mở rộng hệ thống kiểm nghiệm là bài toán khó vì chi phí đầu tư quá lớn. Để thiết lập một cơ sở đạt chuẩn, doanh nghiệp cần chi ít nhất 20 tỷ đồng cho máy móc, hóa chất và vận hành, chưa kể quy trình phê duyệt khắt khe từ cả hai phía Việt – Trung.
Nguyên nhân sâu xa: Hệ lụy từ thói quen canh tác lâu đời
Nếu kiểm nghiệm là “nút thắt” trước mắt, thì dư lượng kim loại nặng trong đất chính là “căn bệnh” mãn tính. Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, chỉ ra rằng dư lượng Cadimi là hệ quả của việc lạm dụng phân bón lân trong thâm canh suốt hàng chục năm. Kim loại nặng tích tụ sâu trong đất, khiến việc cải tạo không thể diễn ra một sớm một chiều.
Đây là vấn đề nghiêm trọng vì các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Khi đất đã bị ô nhiễm, cây sầu riêng sẽ hấp thụ Cadimi và đưa vào quả, khiến sản phẩm không thể vượt qua các bài kiểm tra nghiêm ngặt.
Chế biến sầu riêng xuất khẩu tại một doanh nghiệp ở tỉnh Tây Ninh (Ảnh: Huân Trần). Giải pháp bền vững: Bài học từ mô hình của Thái Lan
Để thoát khỏi vòng xoáy rớt giá, Việt Nam cần thay đổi tư duy quản lý chất lượng. Nhìn sang Thái Lan, họ áp dụng hệ thống kiểm soát 2 lớp cực kỳ hiệu quả:
- Kiểm nghiệm tại vườn: Chỉ những vườn đạt chuẩn về Cadimi và Vàng O mới được phép thu mua.
- Kiểm nghiệm tại kho: Doanh nghiệp xuất khẩu xét nghiệm lại một lần nữa trước khi cấp chứng nhận xuất xưởng.
Cách làm này loại bỏ rủi ro ngay từ nguồn, tránh tình trạng “đem con bỏ chợ” hoặc rủi ro lô hàng bị trả về tại cửa khẩu.
Tại Việt Nam, Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI) đang phối hợp cùng các doanh nghiệp triển khai các giải pháp kỹ thuật như: tăng độ pH của đất, sử dụng các chủng vi sinh vật có khả năng hấp thu và cố định Cadimi, đồng thời điều chỉnh chế độ dinh dưỡng để hạn chế cây hấp thụ kim loại nặng. Dù chi phí sản xuất có thể tăng trong ngắn hạn, nhưng đây là con đường duy nhất để đảm bảo giá trị bền vững cho trái sầu riêng Việt.
Góc nhìn chuyên gia: Việc phụ thuộc vào một vài phòng kiểm nghiệm là rủi ro hệ thống. Ngành sầu riêng Việt Nam cần chuyển dịch từ “xuất khẩu những gì mình có” sang “sản xuất những gì thị trường yêu cầu”. Nếu không quyết liệt cải tạo đất và chuẩn hóa vùng trồng, chúng ta sẽ tiếp tục rơi vào kịch bản rớt giá mỗi khi vào chính vụ.
Bạn nghĩ sao về việc áp dụng mô hình kiểm soát 2 lớp của Thái Lan tại Việt Nam? Hãy chia sẻ ý kiến của bạn ở phần bình luận hoặc liên hệ với chúng tôi để cập nhật thêm các kỹ thuật canh tác sầu riêng bền vững!
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Tại sao giá sầu riêng lại giảm mạnh dù nhu cầu từ Trung Quốc vẫn cao?
Giá giảm do tình trạng ách tắc tại các cơ sở kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O, khiến hàng hóa không thể xuất khẩu, gây ứ đọng cục bộ tại các vùng trồng.
Cadimi và Vàng O trong sầu riêng từ đâu mà có?
Đây là hệ quả của việc sử dụng phân bón (đặc biệt là phân lân) trong thâm canh lâu năm, khiến kim loại nặng tích tụ trong đất và bị cây hấp thụ vào quả.
Mô hình kiểm soát sầu riêng của Thái Lan có gì khác Việt Nam?
Thái Lan kiểm soát 2 lớp: kiểm nghiệm ngay tại vườn để chọn lọc nguồn hàng đạt chuẩn, sau đó kiểm nghiệm lại tại kho trước khi xuất khẩu, giúp giảm thiểu rủi ro bị trả hàng.
