Kinh tế Mỹ 2025: Khi AI và “hiệu quả” làm giảm mạnh việc làm

Thị trường lao động Mỹ đang bước vào một giai đoạn giảm sút chưa từng có, khi trí tuệ nhân tạo và ác mộng “hiệu quả” đang thay thế con người trong hầu hết các vị trí văn phòng.

Bức tranh việc làm năm 2025

Dữ liệu mới nhất của Cục Thống kê Lao động (BLS) cho thấy trong suốt năm 2025, Mỹ chỉ tạo ra 584.000 việc làm mới – con số gấp ba lần thấp hơn mức trung bình 2 triệu việc làm mỗi năm trong hai năm trước. Trung bình mỗi tháng thị trường chỉ tạo ra khoảng 48.000 vị trí, trong khi các điều chỉnh của BLS vào tháng 10 và 11 cho thấy mức giảm sâu hơn dự kiến (tháng 10: -173.000 việc, tháng 11: -56.000 việc).

Theo Eric Merlis, đồng trưởng bộ phận thị trường toàn cầu tại Citizens, “Thị trường vẫn ổn định về tỷ lệ thất nghiệp, nhưng đà tăng trưởng đã chững lại rõ rệt”.

Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống 4,4% trong tháng 12, các nhà phân tích cho rằng mức giảm này chủ yếu do các điều chỉnh kỹ thuật của BLS, chứ không phản ánh sức khỏe thực sự của nền kinh tế.

Nguyên nhân: Cuộc “đại san phẳng” của công nghệ

Không chỉ là một chu kỳ kinh tế, xu hướng “hiệu quả” – nay đã trở thành một tôn giáo trong giới lãnh đạo Silicon Valley – đang thúc đẩy các tập đoàn cắt giảm các tầng quản lý trung gian và tối ưu quy trình bằng AI. Các CEO như Mark Zuckerberg (Meta), Sundar Pichai (Google) và Elon Musk (Tesla, SpaceX) đã công khai tuyên bố sẽ “đưa AI vào mọi góc cạnh” nhằm tăng lợi nhuận cho cổ đông.

Hệ quả là hàng loạt vị trí quản lý cấp trung và nhân viên văn phòng bị loại bỏ. Tại Dell, AT&T và Verizon, các đợt sa thải diễn ra âm thầm nhưng quyết liệt, nhằm cân đối ngân sách trong bối cảnh lãi suất cao và lạm phát kéo dài.

Không chỉ khu vực tư nhân, khu vực công cũng chịu ảnh hưởng. Bộ “Hiệu quả Chính phủ” (DOGE) do Elon Musk lãnh đạo đã ra lệnh yêu cầu nhân viên liệt kê nhiệm vụ để đánh giá năng suất; hàng chục nghìn công chức đã phải ra đi, tổng cộng khoảng 265.000 việc làm công trong năm.

Hậu quả cho lực lượng lao động trí thức

Những người mới tốt nghiệp đại học đang gặp khó khăn chưa từng có. Jaqueline Kline, sinh viên vừa ra trường, đã nộp hồ sơ cho hàng trăm vị trí mà không nhận được phản hồi, cho rằng “tấm bằng đại học không còn giá trị”.

AI sinh tạo (generative AI) hiện có thể viết code, soạn thảo tài liệu và xử lý hành chính, khiến các công việc văn phòng truyền thống gần như “đóng băng”. Charley Kim, một nhân viên tuyển dụng trẻ trong ngành công nghệ, mô tả: “Được gọi đi phỏng vấn bây giờ còn khó hơn cả việc vượt qua buổi phỏng vấn.”

Thống kê cho thấy tỷ lệ thất nghiệp dài hạn tăng, trong khi tỷ lệ nghỉ việc tự nguyện giảm, phản ánh tâm lý “bắt gạt” của người lao động.

Những điểm sáng và rủi ro lạm phát

Trong khi một số ngành như dịch vụ ăn uống, y tế và hỗ trợ xã hội vẫn ghi nhận tăng trưởng, bán lẻ và sản xuất vẫn là gánh nặng kéo lùi chỉ số chung. Thu nhập bình quân theo giờ tăng 3,8% so với cùng kỳ năm trước, đạt 37,02 USD – một chỉ số được Fed theo dõi sát sao vì có thể kéo dài áp lực lạm phát.

Theo báo cáo của McKinsey (tháng 6/2025), gần 80% doanh nghiệp đã áp dụng AI sinh tạo, nhưng đa số chưa thấy lợi nhuận tăng đáng kể; ngay cả Elon Musk cũng thừa nhận dự án DOGE “chỉ thành công một chút”.

Triển vọng và lời khuyên

Đối với người lao động, chờ đợi kết quả của “cược” công nghệ là một sự xa xỉ. Abbey Owens, một người tìm việc, chia sẻ: “Ban đầu tôi tìm kiếm một công việc cụ thể, nhưng giờ tôi đã sẵn sàng nhận bất kỳ công việc nào có thể trả lương.”

Năm 2026 mở ra với nhiều bất định khi “bóng ma hiệu quả” vẫn ám ảnh quyết định nhân sự từ Washington D.C. tới Thung lũng Silicon. Các nhà hoạch định chính sách cần cân bằng giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ nguồn nhân lực, đồng thời tạo ra các chương trình đào tạo lại (re‑skill) để giảm thiểu tác động xã hội.

—

Đọc thêm: Business Insider – Văn hoá “hiệu quả” trong công nghệ 2025

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang là một phần không thể thiếu trong sự phát triển kinh tế của Trung Quốc, nhưng nó cũng mang lại những thách thức không nhỏ cho thị trường lao động.

[aption align=”aligncenter” width=”650″] Một robot tương tác tại tại Triển lãm Trung Quốc–ASEAN ở Nam Nam Ninh, Quảng Tây Tây, vào tháng 9 năm ngoái. ẢnhXinhua./apcaption]

theo các nhà phân tích của Morgan Stanley, việc doanh nghiệp tăng chi tiêu cho AI có thế dẫn tới cắt giảm tuyển dụng trong nền kinh tế đang gặp khó khăn.

<p AI dự kiến sẽ giúp giải quyết tình trạng thiếu laođ lao động mãn tính của Trung Quốc nhưng các chuyên gia vẫn còn bất đồng về mặt trái ngắn hạn của công nghệ này này.

AI có thể khiến các doanh nghiệp cắt giảm việc làm, dẫn đến áp lực giảm phát do các công ty chọn đầu tư vào công nghệ thay vì nhân công. Điều này có thể khiến tốc độ tăng lương chậm lại.

<p Dù vậy, một số chuyên gia như Ding Shuang, nhà kinh tế trưởng về Trung Quốc tại Standard Chartered, cho rằng AI không phải là nguyên nhân chính gây ra giảm phát. Ông đề xuất Trung Quốc nên thúc đẩy phát triển AI để nâng cao năng suất.

<p Chỉ số giá sản xuất (PPI) của Trung Quốc đã giảm tháng thứ 50 liên tiếp, cho thấy nguy cơ giảm phát vẫn còn lớn. Trong khi đó, thị trường lao động chưa phục hồi hoàn toàn sau đại dịch và tỷ lệ thất nghiệp của giới trẻ vẫn ở mức cao.

Báo cáo của Morgan Stanley ước tính AI có thể tạo ra giá trị tương đương 6.700 tỷ nhân dân tệ, khoảng 5% GDP danh nghĩa của Trung Quốc.

Trung Quốc cần có chính sách phù hợp để giảm thiểu tác động tiêu cực của AI đối với lao động, như tăng cường an sinh xã hội, giáo dục về AI và thúc đẩy việc làm trong các ngành ít bị bị ảnh hưởng bởi AI.