Nội dung chính
Kinh tế Mỹ 2025: Khi AI và “hiệu quả” làm giảm mạnh việc làm
Thị trường lao động Mỹ đang bước vào một giai đoạn giảm sút chưa từng có, khi trí tuệ nhân tạo và ác mộng “hiệu quả” đang thay thế con người trong hầu hết các vị trí văn phòng.
Bức tranh việc làm năm 2025
Dữ liệu mới nhất của Cục Thống kê Lao động (BLS) cho thấy trong suốt năm 2025, Mỹ chỉ tạo ra 584.000 việc làm mới – con số gấp ba lần thấp hơn mức trung bình 2 triệu việc làm mỗi năm trong hai năm trước. Trung bình mỗi tháng thị trường chỉ tạo ra khoảng 48.000 vị trí, trong khi các điều chỉnh của BLS vào tháng 10 và 11 cho thấy mức giảm sâu hơn dự kiến (tháng 10: -173.000 việc, tháng 11: -56.000 việc).
Theo Eric Merlis, đồng trưởng bộ phận thị trường toàn cầu tại Citizens, “Thị trường vẫn ổn định về tỷ lệ thất nghiệp, nhưng đà tăng trưởng đã chững lại rõ rệt”.
Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống 4,4% trong tháng 12, các nhà phân tích cho rằng mức giảm này chủ yếu do các điều chỉnh kỹ thuật của BLS, chứ không phản ánh sức khỏe thực sự của nền kinh tế.
Nguyên nhân: Cuộc “đại san phẳng” của công nghệ
Không chỉ là một chu kỳ kinh tế, xu hướng “hiệu quả” – nay đã trở thành một tôn giáo trong giới lãnh đạo Silicon Valley – đang thúc đẩy các tập đoàn cắt giảm các tầng quản lý trung gian và tối ưu quy trình bằng AI. Các CEO như Mark Zuckerberg (Meta), Sundar Pichai (Google) và Elon Musk (Tesla, SpaceX) đã công khai tuyên bố sẽ “đưa AI vào mọi góc cạnh” nhằm tăng lợi nhuận cho cổ đông.
Hệ quả là hàng loạt vị trí quản lý cấp trung và nhân viên văn phòng bị loại bỏ. Tại Dell, AT&T và Verizon, các đợt sa thải diễn ra âm thầm nhưng quyết liệt, nhằm cân đối ngân sách trong bối cảnh lãi suất cao và lạm phát kéo dài.
Không chỉ khu vực tư nhân, khu vực công cũng chịu ảnh hưởng. Bộ “Hiệu quả Chính phủ” (DOGE) do Elon Musk lãnh đạo đã ra lệnh yêu cầu nhân viên liệt kê nhiệm vụ để đánh giá năng suất; hàng chục nghìn công chức đã phải ra đi, tổng cộng khoảng 265.000 việc làm công trong năm.
Hậu quả cho lực lượng lao động trí thức
Những người mới tốt nghiệp đại học đang gặp khó khăn chưa từng có. Jaqueline Kline, sinh viên vừa ra trường, đã nộp hồ sơ cho hàng trăm vị trí mà không nhận được phản hồi, cho rằng “tấm bằng đại học không còn giá trị”.
AI sinh tạo (generative AI) hiện có thể viết code, soạn thảo tài liệu và xử lý hành chính, khiến các công việc văn phòng truyền thống gần như “đóng băng”. Charley Kim, một nhân viên tuyển dụng trẻ trong ngành công nghệ, mô tả: “Được gọi đi phỏng vấn bây giờ còn khó hơn cả việc vượt qua buổi phỏng vấn.”
Thống kê cho thấy tỷ lệ thất nghiệp dài hạn tăng, trong khi tỷ lệ nghỉ việc tự nguyện giảm, phản ánh tâm lý “bắt gạt” của người lao động.
Những điểm sáng và rủi ro lạm phát
Trong khi một số ngành như dịch vụ ăn uống, y tế và hỗ trợ xã hội vẫn ghi nhận tăng trưởng, bán lẻ và sản xuất vẫn là gánh nặng kéo lùi chỉ số chung. Thu nhập bình quân theo giờ tăng 3,8% so với cùng kỳ năm trước, đạt 37,02 USD – một chỉ số được Fed theo dõi sát sao vì có thể kéo dài áp lực lạm phát.
Theo báo cáo của McKinsey (tháng 6/2025), gần 80% doanh nghiệp đã áp dụng AI sinh tạo, nhưng đa số chưa thấy lợi nhuận tăng đáng kể; ngay cả Elon Musk cũng thừa nhận dự án DOGE “chỉ thành công một chút”.
Triển vọng và lời khuyên
Đối với người lao động, chờ đợi kết quả của “cược” công nghệ là một sự xa xỉ. Abbey Owens, một người tìm việc, chia sẻ: “Ban đầu tôi tìm kiếm một công việc cụ thể, nhưng giờ tôi đã sẵn sàng nhận bất kỳ công việc nào có thể trả lương.”
Năm 2026 mở ra với nhiều bất định khi “bóng ma hiệu quả” vẫn ám ảnh quyết định nhân sự từ Washington D.C. tới Thung lũng Silicon. Các nhà hoạch định chính sách cần cân bằng giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ nguồn nhân lực, đồng thời tạo ra các chương trình đào tạo lại (re‑skill) để giảm thiểu tác động xã hội.
—
Đọc thêm: Business Insider – Văn hoá “hiệu quả” trong công nghệ 2025